Het kanaal Gent-Brugge is gegraven in de bedding van 2 historische rivieren: de Hoge Kale en de Zuidleie. De Hoge Kale was vroeger een bovenloop van de Durme. De Zuidleie voerde water uit de streek tussen Beernem en Brugge af via het Zwin naar de Noordzee.

De geschiedenis van het kanaal Gent-Brugge gaat terug tot de 13de eeuw. Tussen 1270 en 1280 werd de hoogtekam tussen Beernem en Sint-Joris doorgraven waardoor de Zuidleie werd verbonden met de Hoge Kale. De waterweg die toen ontstond was primitief en bezat nog tal van sluizen. Na verdiepingen en verbredingen ontstond in 1625 een waterweg zonder sluizen. Als gevolg van het vroege ontstaan kent het kanaal Gent-Brugge een kronkelend verloop in tegenstelling met recent aangelegde kanalen.

De bermen van het kanaal Gent-Brugge bezitten naast de waterkerende functie ook een functie voor het natuurbehoud: ze dienen als leefgebied, verblijf- of vluchtplaats voor soorten die niet in het aangrenzend agrarisch landschap kunnen leven. Bovendien fungeren ze als verbindingswegen voor de verbreiding van tal van organismen.

Ecologisch waardevolle bermvegetaties die momenteel aanwezig zijn behoren tot het: 

• Wilde marjolein-Vierzadige wikke type: met typische soorten als Bevertjes, Grote tijm, Kattedoorn, Gewone agrimonie, Kleine bevernel, Wilde marjolein, Rapunzelklokje, Kleine ratelaar, Grote ratelaar, Voorjaarszegge en Zeegroene zegge. Deze vegetatie is zeldzaam in Vlaanderen en wijst op een voedselarme bodem met een zeker kalkgehalte.

• Gewoon biggekruid-Schapezuring type en het Ruig haarmos-Zilverhaver type: met kenmerkende soorten zoals Gewoon biggekruid, Schapezuring, Zandblauwtje, Dwergviltkruid, Klein tasjeskruid, Klein vogelpootje, Fijn schapegras en Gewoon struisgras. Deze vegetaties vereisen voedselarme tot zeer voedselarme zandige bodems.

Foto 1 (Andy Van Kerckvoorde). Door een natuurvriendelijk uitgevoerd maaibeheer ontstaan soorten- en bloemrijke bermen. Aandacht voor het grondig verwijderen van het maaisel is noodzakelijk om deze vegetatie in stand te houden of verder te ontwikkelen. De foto toont de zuidelijke oever te Bellem (Aalter).

De bermen vertonen dikwijls een mozaïek van kruidvegetaties en Brem- en Gaspeldoornstruwelen wat een belangrijke meerwaarde vormt. Bij een natuurvriendelijk beheer zullen de hierboven vernoemde vegetatietypes zich uitbreidingen en herstellen.

De bermen van het kanaal vormen een belangrijke broedbiotoop voor tal van vogels. Rodelijstsoorten die tot broeden komen langs oevers van het kanaal en oude zijarmen zijn: Graspieper, Zomertortel, Nachtegaal, Kneu en Huiszwaluw. Bovendien vormt het kanaal een broedbiotoop voor twee soorten die zijn opgelijst op de bijlage I van de Vogelrichtlijn: Blauwborst en IJsvogel.

Tal van insecten vinden in de oevers een geschikt leef- en voortplantingsbiotoop. Rodelijstsoorten die werden gevonden in de bermen van het kanaal zijn de dagvlindersoorten Bruin blauwtje en Bruine eikepage en de sprinkhaansoort Snortikker. Op tal van plaatsen in de kanaalbermen komen de dagvlindersoorten Kleine vuurvlinder, Icarusblauwtje, Bruin blauwtje en Hooibeestje gezamenlijk voor, wijzend op een soortenrijke en structuurrijke bermvegetatie.

De bermen van het kanaal zijn bovendien van belang als leefgebied voor 2 soorten reptielen: de Levendbarende hagedis en de Hazelworm. Vooral in een vroegere kanaalarm (de Miseriebocht) is nog een flinke populatie van Levendbarende hagedis en Hazelworm aanwezig.

De natuurwaarden van de bermen staan nog steeds in verdrukking ondermeer door:

• een slechte waterkwaliteit,

• het plaatselijk onvoldoende verwijderen van het maaisel,

• een overbegrazing van stukken berm,

• een bemesting van delen van de berm,

• een nulbeheer waardoor waardevolle kruidvegetaties worden vervangen door braampartijen en struwelen,

• het verharden van jaagpaden.

In de omgeving van het kanaal Gent-Brugge komen volgende interessante biotopen voor:

• waterpartijen: dikwijls ontstaan ten gevolge van zandwinningen; vooral voorkomend op het grondgebied van Lovendegem en Nevele,

• waardevolle graslanden: zoals in de vallei van de Oude Kale, Gevaerts Noord, Leiemeersen en de Assebroekse meersen,

• waardevolle alluviale bossen: zoals in de Vinderhoutse bossen, langs het Nevels Vaardeken en in de Steenbrugse bossen,

• waardevolle eiken-beukenbossen: zoals de kasteelparken te Lovendegem en de bossen langs de Rivierbeek.

Enkele gebieden langs het kanaal Gent-Brugge zijn van Europees belang doordat ze aangeduid zijn als Habitatrichtlijngebied zoals de Vinderhoutse bossen, de vallei van de Zuidleie, en het gebied langs de Rivierbeek.

Het kanaal Gent-Brugge kent belangrijke cultuurhistorische relicten zoals militaire verdedigingslinies, historische hoeves en archeologische sites. Het kanaal bezit een grote recreatieve functie voor fietsers en wandelaars. Zo maakt het zuidelijk jaagpad deel uit van Vlaanderen Fietsroute (meer bepaald van de Landelijke Fietsroute 5: Thorn – Brugge).

In de gebiedsvisie worden voorstellen geformuleerd, naar het beheer toe, zodat de waardevolle flora en fauna in de bermen behouden blijft en zich kan verder ontwikkelen. Tevens worden enkele prioritair te beheren bermgedeeltes aangeduid. Van het omgevend gebied worden de visie, natuurpotenties en maatregelen per deelgebied besproken. Een schetsmatig beeld van het landschap bij verschillende natuurontwikkelingsscenario’s vind je hier.

Foto 2 (Andy Van Kerckvoorde). Door een extensief begrazingsbeheer kan een fraaie mozaïek van kruidachtige vegetaties en struweel ontwikkeld en in stand gehouden worden, zoals t.h.v. Sint-Jorisbrug. De purperen kleur op de voorgrond is de bloei van Grote tijm, een rodelijstsoort die nog verspreid langs het kanaal voorkomt.

Andy Vankerckvoorde